Inngangur

Fyrirtæki og ríkisstjórnir eru í auknum mæli að viðurkenna brýna þörfina á að takast á við loftslagsbreytingar og draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Evrópusambandið (ESB) gegnir lykilhlutverki í alþjóðlegri viðleitni til að draga úr losun og innleiðir ýmsar stefnur og reglugerðir til að auðvelda umskipti í átt að lágkolefnishagkerfi. Ein nýjasta reglugerðin er aðlögunarkerfið að kolefnismörkum (e. Carbon Border Adjustment Mechanism, CBAM).

Tillagan um CBAM er mikilvægt skref í átt að því að ná loftslagsmarkmiðum ESB, sem fela í sér að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda um að minnsta kosti 55% fyrir árið 2030. Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins kynnti hana í júlí 2021 og tók gildi í maí 2023. Í þessari bloggfærslu munum við ræða helstu eiginleika CBAM, hvernig það virkar og hugsanleg áhrif þess á fyrirtæki og viðskipti.

Hver eru markmið CBAM?

CBAM var hannað til að takast á við vandamálið með kolefnisleka, sem er þegar fyrirtæki flytja starfsemi sína til landa með slakar umhverfisreglur til að forðast kostnaðinn við að fylgja loftslagsstefnu heimalandsins. Að færa framleiðslu til landa með lægri loftslagsstaðla getur leitt til aukinnar losunar gróðurhúsalofttegunda á heimsvísu. Kolefnisleki setur einnig atvinnugreinar ESB sem þurfa að fylgja loftslagsstefnu í óhagstæða stöðu.

Markmið ESB er að koma í veg fyrir kolefnisleka með því að láta innflytjendur greiða fyrir losun sem tengist framleiðslu á vörum sem eru fluttar inn í ESB. Þetta myndi hvetja fyrirtæki utan ESB til að draga úr kolefnislosun sinni og færa sig yfir í lágkolefnishagkerfi. Fyrirtæki þyrftu að greiða fyrir kolefnisspor sitt óháð því hvar starfsemi þeirra er staðsett. Þetta myndi jafna leikskilyrði fyrir atvinnugreinar ESB sem þurfa að fylgja ströngum loftslagsstefnum ESB og koma í veg fyrir að þær verði undirbjóðaðar af innfluttum vörum sem framleiddar eru í löndum með lægri umhverfisstaðla.

Ekki nóg með það, heldur myndi CBAM skapa viðbótar tekjulind fyrir ESB, sem gæti verið notuð til að fjármagna aðgerðir í loftslagsmálum og styðja við umskipti í átt að grænu hagkerfi. Frá 2026 til 2030 er gert ráð fyrir að CBAM muni skila tekjum sem áætlaðar eru um 1 milljarði evra á ári að meðaltali fyrir fjárhagsáætlun ESB.

CBAM: Hvernig myndi þetta virka?

CBAM myndi krefjast þess að innflytjendur greiði fyrir kolefnislosun sem tengist framleiðslu á vörum sem eru fluttar inn í ESB, með sömu aðferðafræði og notuð er fyrir framleiðendur ESB samkvæmt losunarviðskiptakerfi ESB (ETS). CBAM myndi virka þannig að innflytjendur yrðu að kaupa rafræn vottorð til að standa straum af losun sem tengist framleiðslu innfluttra vara. Verð þessara vottorða yrði byggt á kolefnisverði samkvæmt ETS.

Verðlagningarkerfi CBAM yrði svipað og í ETS, með stigvaxandi innleiðingartímabili og stigvaxandi aukningu á umfangi vara. CBAM mun í fyrstu eiga við um innflutning á vörum sem eru kolefnisfrekar og í mestri hættu á kolefnisleka: sement, járn og stál, ál, áburð, rafmagn og vetni. Langtímamarkmiðið er að smám saman víkka út umfang CBAM til að ná til fjölbreyttra geira. Aðlögunartímabil CBAM hófst 1. október 2023 og stendur til 1. janúar 2026, þegar varanlega kerfið tekur gildi. Á þessu tímabili þurfa innflytjendur vara sem falla undir nýju reglurnar aðeins að tilkynna losun gróðurhúsalofttegunda sem eru hluti af innflutningi þeirra (beinum og óbeinum losunum) án þess að greiða eða aðlagast neinum fjárhagslegum greiðslum. Stigvaxandi innleiðingin myndi gefa innflytjendum og útflytjendum tíma til að aðlagast nýja kerfinu og tryggja greiðanlega umskipti yfir í lágkolefnishagkerfi.

Til lengri tíma litið myndi CBAM ná til allra vara sem fluttar eru inn í ESB og falla undir ETS. Þetta þýðir að allar vörur sem losa gróðurhúsalofttegundir við framleiðslu sína falla undir þetta, óháð upprunalandi. CBAM myndi einnig tryggja að innflytjendur greiði fyrir kolefnislosun sem tengist framleiðslu innfluttra vara, sem myndi skapa hvata fyrir fyrirtæki til að minnka kolefnisspor sitt og skipta yfir í lágkolefnishagkerfi.

Hins vegar eru nokkrar undantekningar frá CBAM. Til dæmis yrði innflutningur frá löndum sem hafa innleitt sambærilegar kolefnisverðlagningarkerfi undanþeginn CBAM. Þar að auki yrðu litlir innflytjendur og útflytjendur sem falla undir ákveðið þröskuld einnig undanþegnir CBAM.

Hver eru hugsanleg áhrif CBAM?

Gert er ráð fyrir að tillagan um CBAM muni hafa veruleg áhrif á verðlagningu kolefnis og viðskipti með losunarheimildir innan ESB. Með því að krefjast þess að innflytjendur kaupi kolefnisvottorð til að standa straum af losun sem tengist framleiðslu innfluttra vara myndi CBAM skapa nýja eftirspurn eftir kolefnisvottorðum og hugsanlega hækka verð á kolefni innan ETS. Í þessu sambandi er gert ráð fyrir að CBAM muni stuðla að því að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og draga úr áhrifum loftslagsbreytinga. Hins vegar myndu áhrif CBAM á umhverfið ráðast af verði kolefnis og umfangi vörunnar.

Áhrif CBAM á alþjóðaviðskipti og loftslagssamninga eru enn óljós. Sum lönd hafa lýst yfir áhyggjum af því að CBAM gæti brotið gegn meginreglum Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar (WTO). Hins vegar hefur ESB lýst því yfir að CBAM sé að fullu í samræmi við reglur WTO og í samræmi við meginreglur sanngjarnrar samkeppni og umhverfisverndar. Þar að auki gæti CBAM hugsanlega hvatt önnur lönd til að innleiða sín eigin verðlagningarkerfi fyrir kolefnislosun og leggja sitt af mörkum til alþjóðlegrar viðleitni til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og draga úr áhrifum loftslagsbreytinga.

Niðurstaða

Að lokum má segja að CBAM sé mikilvægt skref í átt að því að ná loftslagsmarkmiðum ESB og tryggja jafnan leikskilyrði fyrir atvinnugreinar í ESB. Með því að koma í veg fyrir kolefnisleka og hvetja fyrirtæki til að draga úr kolefnisspori sínu myndi CBAM auka skilvirkni aðgerða ESB til að draga úr losun og stuðla að alþjóðlegu átaki til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og draga úr áhrifum loftslagsbreytinga. Hins vegar myndu áhrif CBAM á kolefnisverðlagningu, viðskipti með losunarheimildir, alþjóðaviðskipti og umhverfið ráðast af útfærslu þess og viðbrögðum annarra landa og hagsmunaaðila.